Kedi ve köpeklerde obezite: İdeal kilo, porsiyon ve egzersiz rehberi

Bilge Türk | MediCenter TV

ANKARA, TÜRKİYE — Kedi ve köpeklerde fazla kilo yalnız görünümle ilgili bir durum değil; hareket kabiliyetini azaltarak eklem, solunum ve metabolizma sorunlarının gelişme riskini artırabiliyor.

Evcil hayvan sahipleri kilo artışını çoğu zaman tüy yapısı, yaşlanma veya “iri kemikli olma” şeklinde yorumlayabiliyor. Oysa sağlıklı kilo değerlendirmesi yalnız tartıdaki sayıya değil, vücut kondisyonuna, kas kütlesine, yaşa, ırka ve hayvanın günlük hareket düzeyine göre yapılmalı. Amerikan Hayvan Hastaneleri Birliğinin aktardığı 2024 tarihli ABD araştırmasında köpeklerin yaklaşık %59’unun, kedilerin ise %61’inin idealin üzerinde vücut kondisyonuna sahip olduğu bildirildi. Bu rakamlar Türkiye’yi temsil etmese de evcil hayvanlarda fazla kilonun yaygın bir sağlık sorunu olduğunu gösteriyor.

Fazla kilo evde nasıl fark edilebilir?

Tartıdaki kilogram değeri tek başına yeterli değildir. Aynı ağırlıktaki iki köpeğin vücut yapısı, kas oranı ve ideal kilosu birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle veteriner hekimlikte vücut yağını değerlendirmek için çoğunlukla dokuz basamaklı Vücut Kondisyon Skoru kullanılıyor.

Dünya Küçük Hayvan Veteriner Hekimleri Birliğine göre çoğu yetişkin kedi ve köpekte 9 üzerinden 4 veya 5 puan ideal kabul ediliyor. İdeal kondisyondaki hayvanın kaburgaları çok bastırmadan hissedilebilmeli, yukarıdan bakıldığında kaburgaların arkasında bir bel hattı görülmeli ve yandan bakıldığında karın bölgesi göğüs kafesine göre hafifçe yukarı çekilmiş olmalı.

Kaburgaları hissedebilmek için belirgin biçimde bastırmak gerekiyorsa, bel hattı kaybolmuşsa veya karın bölgesi yuvarlak ve aşağı doğru sarkıyorsa fazla yağlanma söz konusu olabilir. Kedilerde karın altında doğal olarak bulunabilen deri kıvrımı tek başına obezite göstergesi değildir; kaburgalar, bel ve karın yağ yastığı birlikte değerlendirilmelidir.

Kas kaybı ile yağlanmanın aynı anda görülebileceği de unutulmamalı. Özellikle yaşlı bir hayvan tartıda kilolu görünürken sırt ve kalça kaslarında erime yaşayabilir. AAHA ve WSAVA, veteriner kontrollerinde vücut ağırlığıyla birlikte yağ ve kas kondisyonunun ayrı ayrı değerlendirilmesini öneriyor.

Obezite hangi sağlık sorunlarıyla ilişkilidir?

Fazla kilo eklemlere binen mekanik yükü artırarak hareket etmeyi zorlaştırabilir. Hareket azaldıkça enerji tüketimi düşebilir ve kilo artışı sürebilir. Bu durum hayvanın merdiven çıkmak, koşmak, oyun oynamak veya kendi bakımını yapmak gibi günlük faaliyetlerini etkileyebilir.

Amerikan Veteriner Hekimleri Birliği, sağlıklı kilonun korunmasının artrit, diyabet, yüksek tansiyon, solunum güçlüğü ve sırt problemleri gibi bazı sağlık sorunlarının riskini azaltabileceğini belirtiyor. Obezite ayrıca muayene, anestezi ve cerrahi süreçlerin planlanmasını da güçleştirebilir.

Kedilerde obezite, insülin direnci ve diyabet gelişimi bakımından önemli bir risk etkeni. Fazla kilolu kediler eklem ağrısı nedeniyle daha az hareket edebilir ve tüylerini temizlemekte zorlanabilir. Köpeklerde ise fazla kilonun eklem hastalıklarının daha erken ve ağır seyretmesiyle ilişkili olduğunu gösteren çalışmalar bulunuyor.

Fazla kilo her hastalığın doğrudan nedeni değildir. Ancak mevcut eklem, kalp, solunum veya metabolizma sorunlarını ağırlaştırabilir. Bu nedenle kilo yönetimi estetik bir hedef değil, koruyucu veteriner hekimliğin bir parçasıdır.

Mama porsiyonu göz kararıyla belirlenmemeli

Paket üzerindeki besleme tablosu yararlı bir başlangıç noktasıdır ancak her hayvanın kesin ihtiyacını göstermez. Yaş, kısırlaştırma durumu, hareket düzeyi, sağlık sorunları ve kullanılan mamanın enerji yoğunluğu günlük porsiyonu değiştirebilir.

Mama kabının gün boyunca sürekli dolu bırakılması, özellikle ev içinde yaşayan ve az hareket eden hayvanlarda ihtiyaçtan fazla enerji alınmasına yol açabilir. Günlük toplam miktarın ölçülmesi ve belirli öğünlere bölünmesi, hayvanın gerçekte ne kadar yediğini izlemeyi kolaylaştırır.

Evde birden fazla hayvan bulunuyorsa her birinin ayrı beslenmesi gerekebilir. Bir kedinin diğer kedinin veya köpeğin mamasına ulaşması, planlanan porsiyonun aşılmasına neden olabilir. Mikroçipli kaplar, farklı odalarda besleme veya kedinin ulaşabildiği özel bir alan kullanma gibi yöntemler düşünülebilir.

Porsiyon azaltılırken mamanın besin dengesi de dikkate alınmalı. Standart mamanın miktarını aşırı biçimde düşürmek, kaloriyle birlikte protein, vitamin ve mineral alımını da azaltabilir. Belirgin kilo vermesi gereken hayvanlarda veteriner hekim, enerji yoğunluğu azaltılmış ancak gerekli besinleri yeterli miktarda sağlayan bir kilo kontrol maması önerebilir.

Ödül mamaları günlük kaloriye dâhil edilmeli

Küçük görünen ödül mamaları gün içinde tekrar tekrar verildiğinde önemli miktarda enerji sağlayabilir. Sofradan verilen peynir, ekmek, et parçaları ve diğer yiyecekler de çoğu zaman günlük mama hesabına eklenmez.

AAHA rehberleri ödül mamaları ve ek yiyeceklerin toplam günlük kalorinin yaklaşık %10’unu geçmemesini öneriyor. Geri kalan enerjinin dengeli ve tam bir ana mamadan gelmesi gerekiyor.

Eğitim sırasında ödül vermek gerekiyorsa günlük mama porsiyonunun küçük bir bölümü ödül olarak ayrılabilir. Böylece hayvan fazladan kalori almadan ödüllendirilmiş olur. Büyük ödüller daha küçük parçalara bölünebilir; hayvan için çoğu zaman parçanın büyüklüğünden çok verilme anı ve sahibinin ilgisi önem taşır.

Evdeki herkesin aynı besleme planına uyması gerekir. Bir kişinin porsiyonu azaltırken diğer aile üyelerinin gizlice yiyecek vermesi kilo verme sürecini başarısız hâle getirebilir. Günlük porsiyonun sabah tek bir kapta ayrılması, gün boyunca ne kadar mama ve ödül verildiğinin takip edilmesine yardımcı olabilir.

Hareket planı yaşa ve sağlık durumuna göre hazırlanmalı

Kilo yönetimi yalnız mamayı azaltmakla sınırlı değildir. Hareket, enerji tüketiminin yanında kas kütlesinin, eklem hareketliliğinin ve hayvanın zihinsel iyilik hâlinin korunmasına yardımcı olur.

Köpeklerde yürüyüş süresi ve temposu birdenbire artırılmamalı. Uzun süredir hareketsiz, ileri yaşta, kısa burunlu veya eklem hastalığı bulunan köpekler için program veteriner değerlendirmesinden sonra aşamalı biçimde ilerletilmeli. Sıcak havalarda egzersiz sabah erken veya akşam serinliğinde yapılmalı.

Kediler için hareket yalnız koşmak anlamına gelmez. Oyuncak takibi, tırmanma alanları, mama bulmacaları ve mamanın küçük bölümlerinin farklı noktalara yerleştirilmesi doğal avlanma davranışını teşvik edebilir. AAHA, yiyecek bulmacalarının beslenmeyi yavaşlatmak ve hayvanı daha aktif hâle getirmek için kullanılabileceğini belirtiyor.

Egzersiz miktarı hayvanın ağrı, nefes darlığı veya çabuk yorulma belirtilerine göre ayarlanmalı. Topallama, yürümeyi reddetme, öksürme, bayılma veya aşırı soluma görülürse aktivite durdurulmalı ve veteriner hekime başvurulmalı.

Kilo verme hızlı değil, kontrollü olmalı

Hayvanın mamasını birdenbire yarıya indirmek veya uzun süre aç bırakmak güvenli bir kilo verme yöntemi değildir. AAHA, kedi ve köpeklerde veteriner gözetiminde haftalık vücut ağırlığının yaklaşık %0,5–2’si kadar kaybın kullanılabilecek genel bir aralık olduğunu belirtiyor. Hedef oran hayvanın türüne, başlangıç kilosuna, hastalıklarına ve kullanılan diyete göre değişebilir.

Kedilerde ani açlık özellikle tehlikelidir. Fazla kilolu bir kedinin yemeyi bırakması, karaciğerde yoğun yağ birikimiyle seyreden ve yaşamı tehdit edebilen hepatik lipidoz riskini artırabilir. Kilo verme programına alınan bir kedinin mamayı reddetmesi durumunda evde beklemek yerine veteriner hekimle görüşülmelidir.

Başlangıçta mevcut kilo, hedef kilo, vücut kondisyon skoru ve günlük toplam kalori kaydedilmeli. Düzenli tartımlarla kilo kaybının çok hızlı, çok yavaş veya durmuş olup olmadığı kontrol edilmeli. Kilo azalmıyorsa mamayı rastgele daha da kısmak yerine ödüller, başka hayvanların kapları ve aile üyelerinin verdiği ek yiyecekler yeniden değerlendirilmelidir.

Kilo artışı bazen yalnız fazla beslenmeden kaynaklanmaz. Tiroid, hormonal ve metabolik hastalıklar; bazı ilaçlar, ağrı ve hareket kısıtlılığı da tabloya katkıda bulunabilir. Açıklanamayan kilo artışı, aşırı su içme, sık idrara çıkma, tüy değişiklikleri veya belirgin halsizlik varsa veteriner muayenesi gerekir.

Sağlıklı hedef, tartıda mümkün olan en düşük sayıya ulaşmak değil; kas kütlesini koruyarak ideal vücut kondisyonuna yaklaşmak ve bu kiloyu sürdürülebilir biçimde devam ettirmektir.

MediCenterTV.com