ChatGPT diyet yazabilir ama diyetisyenin yerini alamaz

Bilge Türk | Medicentert Tv
İSTANBUL, TÜRKİYE — Üsküdar Üniversitesi’nden Arş. Gör. Ekin Çevik, yapay zekâ araçlarının diyet listesi hazırlayabileceğini ancak bireysel sağlık durumu, klinik deneyim ve empati gerektiren beslenme danışmanlığında diyetisyenin yerini alamayacağını söyledi.

6 Haziran Dünya Diyetisyenler Günü kapsamında yapay zekânın beslenme alanındaki etkilerini değerlendiren Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümünden Arş. Gör. Ekin Çevik, kişiselleştirilmiş beslenmenin giderek daha fazla önem kazandığını belirtti. Çevik, ChatGPT, Gemini ve benzeri araçların genel bilgi verme, tarif fikri sunma ve beslenme okuryazarlığını artırma açısından yararlı olabileceğini ancak bu sistemlerin tıbbi sorumluluk üstlenemeyeceğini vurguladı.

Tek tip diyet anlayışı geride kaldı

Beslenme ve diyetetik alanında son yılların en önemli değişiminin kişiselleştirilmiş beslenme yaklaşımı olduğunu belirten Ekin Çevik, artık “herkese tek tip diyet” anlayışından uzaklaşıldığını söyledi.

Çevik’e göre günümüzde beslenme bilimi yalnızca kilo verme odaklı geçici programlardan ibaret değil. Araştırmalar, aynı besinin farklı insanlarda farklı metabolik yanıtlar oluşturabildiğini ortaya koyuyor. Bu nedenle bireyin yaşı, hastalık durumu, yaşam tarzı, bağırsak mikrobiyotası, genetik özellikleri, uyku düzeni, psikolojik durumu ve sürdürülebilir alışkanlıkları beslenme planlarında daha fazla dikkate alınıyor.

Beslenme uzmanı Çevik, mikrobiyota araştırmalarının son yıllarda hızla arttığını belirterek bağırsak bakterilerinin yalnızca sindirimle değil; ruh hali, bağışıklık sistemi ve kilo yönetimiyle de bağlantılı olduğunun daha iyi anlaşıldığını ifade etti.

Çevik ayrıca “sağlıklı yaş alma” ve koruyucu beslenme modellerinin de önem kazandığını belirtti. Ona göre artık amaç yalnızca kısa sürede kilo vermek değil; yaş alırken kronik hastalıklardan uzak, dinç ve kaliteli bir yaşam sürdürebilmek.

Yapay zekâ beslenme bilimine yeni imkânlar sunuyor

Yapay zekânın sağlık ve beslenme alanına farklı kanallardan girdiğini söyleyen Çevik, fotoğraftan besin analizi yapabilen uygulamalar, akıllı saatlerden gelen aktivite ve uyku verileri, hastane sistemlerinde riskli hastaların erken tespiti ve büyük veri analizlerinin bu dönüşümün örnekleri olduğunu belirtti.

Akademik alanda ise yapay zekâ, çok büyük veri setlerinden anlamlı kalıplar çıkarma konusunda önemli katkılar sunuyor. Genetik yapı, mikrobiyota, kan değerleri, beslenme alışkanlıkları ve fiziksel aktivite verileri birlikte değerlendirildiğinde daha bireysel öneriler üretilebiliyor.

Ancak Çevik, teknolojinin sunduğu bu avantajların diyetisyenlik mesleğinin insan merkezli yönünü ortadan kaldırmadığını vurguladı.

Liste hazırlayabilir ama insanı tam anlayamaz

Ekin Çevik, yapay zekâ destekli uygulamaların boy, kilo, yaş ve hedef gibi veriler girildiğinde kısa sürede kalori ve makro besin hesabı yapabildiğini söyledi.

Ancak Çevik’e göre gerçek anlamda “kişiye özel” beslenme yalnızca rakamlardan oluşmaz. Bir bireyin stres seviyesi, duygusal yeme davranışı, çocukluktan gelen damak tadı, ekonomik durumu, yemeğe ayırabileceği zaman, mutfak imkânları ve psikolojik ihtiyaçları da beslenme planının sürdürülebilirliğini belirler.

Çevik, yapay zekânın teknik olarak liste oluşturabileceğini ancak bu listenin çoğu zaman ruhsuz ve sürdürülebilirliği düşük olabileceğini ifade etti.

Bu nedenle teknolojinin “veriye dayalı” kısmı güçlü şekilde destekleyebileceğini, ancak “insana dayalı” kısmında diyetisyenin hâlâ vazgeçilmez olduğunu belirtti.

Diyetisyenin yerini değil gücünü artıracak

Yapay zekânın diyetisyenlerin yerini alıp alamayacağı sorusuna da değinen Ekin Çevik, “Yapay zekâyı kullanan diyetisyen, kullanmayanın yerini alır” yaklaşımının daha gerçekçi olduğunu söyledi.

Çevik’e göre beslenme yalnızca tabağa ne konulduğuyla ilgili değildir. Psikoloji, motivasyon, şefkat, iletişim ve danışanla kurulan güven ilişkisi bu sürecin temel parçalarıdır.

Bir danışanın “Bugün çok mutsuzdum ve diyeti bozdum” dediğinde duymak istediği şeyin algoritmanın soğuk uyarısı olmadığını belirten Çevik, diyetisyenin yargılamayan, anlayan ve empati kuran yaklaşımının önemine dikkat çekti.

Yeme bozuklukları, kronik hastalık yönetimi, gebelik dönemi, emzirme süreci, çocuk beslenmesi veya özel klinik tablolar gibi alanlarda yapay zekânın tek başına karar veremeyeceğini vurgulayan Çevik, bu süreçlerin klinik deneyim ve etik sorumluluk gerektirdiğini söyledi.

Sosyal medyadaki popüler diyetlere uyarı

Ekin Çevik, sosyal medyada hızla yayılan beslenme önerilerine karşı da uyarılarda bulundu.

Çevik’e göre sosyal medyada “beslenme uzmanı” olarak öne çıkan kişilerin önemli bir bölümünün bu alanda akademik eğitimi bulunmuyor. Viral olan içeriklerin çoğu zaman bilimsel değil, dikkat çekici olduğu için yayıldığını belirten Çevik, “Tek bir besin kanseri iyi eder” veya “3 günde 5 kilo verdim” gibi iddiaların biyokimyasal gerçeklikle çeliştiğini söyledi.

Güvenilir beslenme bilgisi için Türkiye Diyetisyenler Derneği, Sağlık Bakanlığı kaynakları ve diyetisyen unvanlı profesyonellerin paylaşımlarının tercih edilmesi gerektiğini ifade etti.

Bu uyarı, sosyal medyada popüler hale gelen hızlı kilo verme vaatlerinin ve kontrolsüz diyet önerilerinin sağlık açısından risk oluşturabileceğini bir kez daha gündeme taşıdı.

ChatGPT bilgi verebilir ama tedavi sunamaz

ChatGPT, Gemini ve benzeri yapay zekâ araçlarının beslenme alanında farkındalık oluşturabileceğini belirten Çevik, bu araçların internetteki geniş veri havuzunu kullanarak genel bilgiler sunduğunu söyledi.

Çevik’e göre bu sistemler beslenme kavramlarını açıklamak, pratik tarif fikri almak veya temel bilgi edinmek için kullanılabilir. Ancak bunlar tıbbi müdahale değildir ve bireysel sağlık sorumluluğunu üstlenemez.

Özellikle diyabet, böbrek yetmezliği, tansiyon, kalp hastalığı gibi kronik hastalığı olan bireylerde veya hamilelik döneminde yapay zekânın üreteceği genel geçer diyet listeleri riskli olabilir.

Çevik, bu nedenle yapay zekâ araçlarının harfiyen uygulanacak bir diyet merci olarak görülmemesi gerektiğini vurguladı.

Geleceğin diyetisyeni veri okuryazarı olacak

Beslenme alanında dijital dönüşümün hızlanacağını belirten Ekin Çevik, geleceğin diyetisyenlerinin temel bilim eğitiminin yanında veri okuryazarlığına da sahip olması gerektiğini söyledi.

Çevik’e göre yapay zekâ araçlarının ne söylediğini anlamak kadar, ne zaman yanılabileceğini bilmek de kritik önem taşıyor.

Telebeslenme danışmanlığı, dijital takip araçlarının yorumlanması, sosyal medya iletişimi ve yapay zekâ destekli analizlerin değerlendirilmesi geleceğin diyetisyenlik pratiğinde daha fazla yer alacak.

Ancak Çevik, tüm bu teknik becerilerin üzerine insanı anlama, etik farkındalık ve bilimsel eleştirel düşüncenin mutlaka eklenmesi gerektiğini belirtti.

Dijital beslenme asistanları yaygınlaşabilir

Ekin Çevik, gelecekte herkesin bir dijital beslenme asistanına sahip olabileceğini ancak bunun tek başına yeterli olmayacağını söyledi.

Teknolojinin bugün daha çok yüksek gelirli ülkelerde ve refah düzeyi yüksek gruplarda yoğunlaştığını belirten Çevik, beslenme sorunlarının ise en fazla ekonomik eşitsizliğin olduğu bölgelerde görüldüğüne dikkat çekti.

Çevik’e göre ideal senaryo, dijital araçların diyetisyene ulaşamayan kişilere temel beslenme rehberliği sağlaması; karmaşık vakalarda ise nitelikli uzman desteğinin herkes için erişilebilir olmasıdır.

Teknolojinin bu denklemi tek başına çözemeyeceğini belirten Çevik, sağlık politikaları ve eğitim yatırımlarının da aynı ölçüde önemli olduğunu ifade etti.

Uzmanlara göre yapay zekâ, beslenme alanında güçlü bir yardımcı olabilir; ancak bilimsel bilgi, klinik deneyim, etik sorumluluk ve empati gerektiren diyetisyenlik mesleğinin yerini alamaz.

www.medicentertv.com