Kemik erimesi nasıl önlenir? Güçlü kemikler için bilimsel öneriler

Bilge Türk | Medicentert Tv

ANKARA / TÜRKİYE — Kemik erimesi olarak bilinen osteoporoz, çoğu zaman belirti vermeden ilerliyor; kemiklerin güçlendirilmesi ise beslenmeden egzersize, taramadan ilaç tedavisine uzanan bütüncül bir yaklaşım gerektiriyor.

Osteoporoz yalnızca kemik yoğunluğunun azalması değil, kemiğin dayanıklılığının bozulması ve düşük şiddetli bir düşme ya da çarpma sonrasında bile kırık oluşma riskinin artması anlamına geliyor. Hastalık kadınlarda daha sık görülse de erkekleri de etkiliyor ve yaş ilerledikçe risk yükseliyor.

Kemik sağlığını korumak için yalnızca kalsiyum tableti kullanmak yeterli değil. Güncel rehberler; kırık riskinin belirlenmesini, uygun kişilerde kemik yoğunluğu ölçümünü, yeterli beslenmeyi, ağırlık taşıyan ve direnç egzersizlerini, düşmelerin önlenmesini ve gerektiğinde ilaç tedavisini birlikte öneriyor.

Osteoporoz neden “sessiz hastalık” olarak biliniyor?

Osteoporoz genellikle bir kemik kırılana kadar belirgin yakınmaya yol açmıyor. Omurga kırıkları ise ani sırt ağrısı, boy kısalması, kamburlaşma veya duruş değişikliğiyle ortaya çıkabiliyor; bazı omurga kırıkları belirgin bir travma olmadan da gelişebiliyor.

Kalça, omurga ve el bileği osteoporoza bağlı kırıkların sık görüldüğü bölgeler arasında bulunuyor. Özellikle kalça kırıkları kişinin hareket kabiliyetini, bağımsız yaşamını ve günlük faaliyetlerini ciddi biçimde etkileyebiliyor. ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü, kalça kırığı yaşayan kişilerin yalnızca yüzde 40–60’ının kırık öncesindeki hareket ve günlük yaşam düzeyine yeniden ulaşabildiğini bildiriyor.

Kemik kaybı riskini artırabilen etkenler arasında ileri yaş, menopoz sonrası östrojen azalması, düşük vücut ağırlığı, ailede kalça kırığı öyküsü, yetersiz fiziksel aktivite, sigara, yoğun alkol kullanımı ve kalsiyum, D vitamini veya protein açısından yetersiz beslenme yer alıyor. Uzun süreli kortizon kullanımı ile bazı hormonal, romatizmal ve sindirim sistemi hastalıkları da ikincil osteoporoza neden olabiliyor.

Kemik yoğunluğu kimlerde ve nasıl ölçülüyor?

Kemik mineral yoğunluğunun değerlendirilmesinde en yaygın yöntem, DEXA veya DXA adı verilen çift enerjili X-ışını absorbsiyometri testidir. Ağrısız ve girişimsel olmayan bu ölçüm genellikle kalça ve bel omurgasında yapılıyor; osteoporoz tanısına, gelecekteki kırık riskinin tahmin edilmesine ve tedavinin izlenmesine yardımcı oluyor.

Menopoz sonrası kadınlar ile 50 yaş ve üzerindeki erkeklerde sonuçlar çoğunlukla T-skoruyla değerlendiriliyor:

• –1 ve üzeri: Normal kemik yoğunluğu
• –1 ile –2,5 arası: Düşük kemik yoğunluğu veya osteopeni
• –2,5 ve altı: Osteoporozla uyumlu sonuç

T-skoru tek başına tedavi kararını belirlemiyor. Yaş, daha önce geçirilmiş kırık, aile öyküsü, sigara, kortizon kullanımı ve düşme riski gibi klinik etkenler de değerlendirmeye katılıyor.

ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücünün 2025 tavsiyesi, 65 yaş ve üzerindeki kadınların taranmasını; 65 yaşından küçük menopoz sonrası kadınlarda ise risk değerlendirmesi sonucuna göre DXA yapılmasını öneriyor. Erkeklerde genel toplum taramasının yarar ve zararları hakkında kanıtların henüz yeterli olmadığı belirtiliyor; buna karşın kırık, uzun süreli kortizon kullanımı veya başka risk faktörleri bulunan erkeklerde hekim değerlendirmesi gerekiyor.

Kalsiyum, D vitamini ve protein kemikleri nasıl destekliyor?

Kalsiyum kemiğin temel mineral bileşenlerinden biri, D vitamini ise kalsiyumun bağırsaklardan emilmesi ve kemik metabolizmasının düzenlenmesi için gerekli. Ancak en doğru yaklaşım, ihtiyacın mümkün olduğunca çeşitli besinlerden karşılanması ve takviyelerin kişisel gereksinime göre kullanılmasıdır.

ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin referans değerlerine göre yetişkinlerde günlük kalsiyum gereksinimi yaş ve cinsiyete bağlı olarak çoğunlukla 1.000–1.200 mg arasında değişiyor. Süt, yoğurt ve peynirin yanı sıra kılçığıyla tüketilen sardalya, bazı yeşil sebzeler, kalsiyumla zenginleştirilmiş bitkisel içecekler ve tofu da kalsiyum sağlayabiliyor.

Yetişkinler için genel D vitamini referans alımı yaşa göre yaklaşık 600–800 IU düzeyinde bulunuyor. Ancak güneşten yararlanma, beslenme, emilim sorunları, böbrek ve karaciğer hastalıkları ile kullanılan ilaçlar ihtiyacı değiştirebildiği için yüksek doz D vitamini gelişigüzel kullanılmamalı.

Protein de kas kütlesi, denge ve kemik dokusunun yapısal bütünlüğü için önem taşıyor. Aşırı kısıtlayıcı diyetler ve yetersiz protein tüketimi kemik kaybı riskini artırabiliyor. Öğünlerde yumurta, balık, yoğurt, baklagiller, az yağlı et veya kişinin beslenmesine uygun başka protein kaynaklarına yer verilmesi öneriliyor.

Kalsiyum ve D vitamini takviyeleri osteoporoz ilaçlarının yerine geçmiyor. Özellikle tanı almış ve kırık riski yüksek kişilerde beslenme desteği, gerekli ilaç tedavisine yardımcı olarak değerlendiriliyor. Fazla kalsiyum takviyesi bazı kişilerde böbrek taşı ve başka istenmeyen etkiler oluşturabileceğinden dozun hekim tarafından belirlenmesi gerekiyor.

Hangi egzersizler kemikleri güçlendirebilir?

Kemik dokusu, üzerine güvenli ve düzenli biçimde yük bindirildiğinde bu mekanik uyarıya uyum sağlayabiliyor. Bu nedenle yalnızca yüzme veya bisiklet gibi vücut ağırlığının taşınmadığı aktiviteler yerine, ağırlık taşıyan egzersizlerle direnç çalışmalarının birlikte uygulanması öneriliyor.

Kemik sağlığı için öne çıkan egzersizler şunlardır:

• Tempolu yürüyüş ve merdiven çıkma
• Dans ve uygun raket sporları
• Serbest ağırlıklar veya egzersiz makineleri
• Direnç bantları
• Sandalyeden kalkma ve kişinin kendi vücut ağırlığıyla yaptığı hareketler
• Tai chi ve denge çalışmaları

NIAMS, yetişkinlerin haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapmasını ve haftada en az iki gün kas güçlendirici çalışmalara yer vermesini aktarıyor. Bununla birlikte ileri osteoporozu, omurga kırığı, denge sorunu veya başka ortopedik kısıtlılığı bulunan kişiler egzersize başlamadan önce hekim ya da fizyoterapist değerlendirmesinden geçmeli.

Osteoporozu bulunan kişilerde ani öne eğilme, belden dönerek yük kaldırma, kontrolsüz sıçrama ve düşme riski yüksek hareketler uygun olmayabilir. Egzersiz programı kemik yoğunluğuna, geçirilmiş kırıklara, kas gücüne ve denge düzeyine göre kişiselleştirilmeli.

Kırıkları önlemek için düşme riski de azaltılmalı

Kemik yoğunluğunu artırmaya odaklanırken düşme riskini ihmal etmek, kırıkların önlenmesinde önemli bir eksiklik oluşturuyor. Güncel osteoporoz rehberleri, riskli hastalarda kas gücü ve dengeyi geliştiren egzersiz programları uygulanmasını öneriyor.

Evde gevşek halıların kaldırılması, merdiven ve koridorların iyi aydınlatılması, banyoya tutunma barları yerleştirilmesi ve kaymayan ayakkabı kullanılması alınabilecek önlemler arasında. Görme muayenesi yapılması ve baş dönmesi ya da uyku hâli oluşturabilen ilaçların hekim tarafından gözden geçirilmesi de düşme riskini azaltabiliyor.

Sigaranın bırakılması, yoğun alkol tüketiminden kaçınılması ve uzun süre hareketsiz kalınmaması hem kemik hem de kas sağlığı bakımından önem taşıyor. Güçlü kaslar dengeyi destekleyerek düşme olasılığını, kemik sağlığının korunması ise düşme gerçekleştiğinde kırık oluşma riskini azaltmaya yardımcı oluyor.

İlaç tedavisi ne zaman gerekli olabilir?

Osteoporoz ilaçları genellikle daha önce düşük travmalı kırık geçirmiş, kemik yoğunluğu çok düşük veya klinik değerlendirmeyle kırık riski yüksek bulunan kişilerde gündeme geliyor. Tedavinin amacı yalnızca DXA sonucunu yükseltmek değil, özellikle kalça ve omurga kırıklarını önlemek.

Tedavide bifosfonatlar, denosumab ve kemik oluşumunu destekleyen bazı ilaçlar kullanılabiliyor. Hangi ilacın seçileceği; kırık riskine, böbrek fonksiyonlarına, diğer hastalıklara, daha önce kullanılan tedavilere ve hastanın tercihine göre belirleniyor. Çok yüksek kırık riskinde farklı ilaç sıralamaları gerekebiliyor.

Osteoporoz ilaçları hekime danışılmadan kesilmemeli. Özellikle denosumab tedavisinin geciktirilmesi veya uygun bir devam tedavisi olmadan bırakılması, hızlı kemik kaybı ve kırık riskinde artışla ilişkilendirildiği için tedavi planı mutlaka uzman kontrolünde değiştirilmelidir.

Yeni başlayan şiddetli sırt ağrısı, boyda belirgin kısalma, küçük bir düşmeyle kırık oluşması veya uzun süredir kortizon kullanılması durumunda ortopedi, fizik tedavi, iç hastalıkları ya da endokrinoloji uzmanına başvurulması gerekiyor. Osteoporozun erken belirlenmesi, uygun egzersiz ve beslenmeyle birlikte gerekli tedavinin başlanması, bağımsız yaşamı tehdit edebilecek kırıkların önlenmesine yardımcı olabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; kişisel tanı, egzersiz programı, takviye veya ilaç önerisi yerine geçmez.

MediCenterTV.com